Maaş bordronuzu ilk kez dikkatle incelediğinizde şaşırmanız normal. Sözleşmede yazan brüt tutar ile hesabınıza geçen net tutar arasındaki fark bazen yüzde 30'a yaklaşır. Bu fark kaybolmuş para değil; adı, oranı ve yasal dayanağı olan kesintilerden oluşur. "Vergi ne kadar kesilir" sorusunun cevabını öğrenmek, bütçenizi gerçek gelir üzerinden kurmanızı sağlar. Aşağıda kesintilerin kaynağını, artan oranlı sistemin nasıl işlediğini ve vergi dışı bırakılan gelir türlerini adım adım göreceksiniz.
Brütten nete inen yolda birden fazla durak var. Bunları ayırt etmek, hangi kalemin neden arttığını anlamanın ilk şartı:
Önemli bir ayrıntı: prim kesintileri gelir vergisi matrahından düşülür. Yani gelir vergisi brüt maaşın tamamı üzerinden değil, primler çıkarıldıktan sonra kalan tutar üzerinden hesaplanır. Ayrıca asgari ücret düzeyindeki kısım gelir vergisi ve damga vergisinden istisna tutulur; bu istisna maaşı yüksek çalışanlar için de geçerlidir.
Gelir vergisi tek bir yüzdeyle çalışmaz. Kazancınız dilimlere bölünür ve her dilime kendi oranı uygulanır. Ücret gelirinde oranlar yüzde 15'ten başlar; üst dilimlerde yüzde 20, 27, 35 ve 40'a kadar çıkar. Dilim tutarları her yıl yeniden belirlendiği için sayısal sınırları güncel resmî tarifeden kontrol etmek gerekir.
Sistemin en çok yanlış anlaşılan yanı şu: üst dilime girdiğinizde tüm maaşınız o oranla vergilenmez. Sadece o dilimin içine düşen kısım yeni oranla hesaplanır.
Kritik nokta ise kümülatif matrah. Ocak ayından itibaren vergilendirilen kazançlarınız üst üste toplanır. Toplam büyüdükçe bir üst dilime geçersiniz.
Bu dalgalanmayı bilmek bütçe planlamasının temel taşıdır. Aylık bütçenizi yılın en yüksek net maaşına göre kurarsanız son çeyrekte açık verirsiniz. Doğru yöntem, yıllık toplam neti 12'ye bölüp ortalama üzerinden plan yapmak; ilk ayların fazlasını harcamak yerine acil durum fonuna veya tasarrufa aktarmaktır.
Ücretten yapılan kesintiyi tek başınıza değiştiremezsiniz. Ama gelirinizin tamamının ücret olması zorunlu değil. Vergi mevzuatında istisna veya indirimli oran uygulanan alanlar var: